ORUÇ'UN VAKTİ
Kur'an-ı
Kerim'de: "Oruç (günlerinin) gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helâl
kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için birer libassınız. Allah
nefislerinize karşı za'af göstermekte olduğunuzu bildi de, tevbenizi kabul etti,
sizi bağışladı. Artık (bundan sonra geceleri) onlara yaklaşın ve Allah'tan
hakkınızda yazdığınızı isteyin. (Bütün gece) fecr(i sadık) olarak, ak iplik,
kara iplikten size seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucunuzu
tamamlayın"(18) hükmünü beyan buyurulmuştur. İmam-ı Serahsi; bu Ayet-i Kerime'de
zikrolunan "Siyah ve beyaz iplik" kelimelerinin renk manasına kullanıldığını;
ufuktaki yaygın beyazlığın zahir olması ile oruç'un başlayacağını
kaydetmektetir.(19) Esasen Hanefi fûkahası; "Oruç'un vaktinin fecr-i sadıkla
başlıyacağı ve güneş batıncaya kadar devam edeceği hususunda" müttefiktir.(20)
Bu hususta tek bir ihtilâf göstermek mümkün değildir. Bununla beraber; bu ikinci
fecrin (Fecr-i Sadık'ın) ilk doğduğu âna mı, yoksa beyazlığın ufukta dağılmaya
başladığı zamana mı itibar edileceği hususunda farklı görüşler mevcuddur.
Şemsü'leimme Hulvani bu hususta: "Birinci kavle uymak (yani ilk âna) daha
ehvattır, ihtiyata daha uygundur. İkinci kavil ise; daha geniştir, oruç
tutacaklar için daha müsaittir" demiştir. Muhiyt'te de böyledir. Alimlerin çoğu
da bu görüşü benimsemişlerdir. Hızanetü'l Müftin'de böyle zikredilmiştir.(21)
SAHUR'A KALKMAK
Hz. Malik b. Enes
(ra)'den rivayet edilen bir Hadis-i Şerif'te Resûl-i Ekrem (sav)'in: "Sahur
yemeği yeyiniz. Çünkü sahur yemeğinde bolluk (bereket) vardır"(22) buyurduğu
bilinmektedir. Hanefi fûkahasından İmam-ı Merginani, bahsi geçen Hadis-i Şerif'i
zikrettikten sonra: "Müstehab olan sahur yemeğini yemek ve onu geciktirmektir.
Zira Resûl-i Ekrem (sav) "Üç şey mürsellerin ahlâkındandır; iftarda acele etmek,
sahuru geciktirmek ve misvak kullanmak" buyurmuştur. Ancak mükellef; fecr-i
sadık'ın durumu hakkında şüpheye düşerse, efdal olan haramdan kurtulmak için
yemeği terk etmektir"(23) hükmünü zikreder. Şurası muhakkaktır ki; sahura kalkıp
birşeyler yemek, oruç tutmak niyetiyledir. Feteva-ı Hindiyye'de: "Ramazan ayında
sahura kalkmak bir niyyettir.
Necmüddin Nesefi bu şekilde zikretmiştir. Ancak sahura kalkmak, sadece o günün
orucu için niyyet hükmündedir, başka bir günün orucu için niyyet yerine
geçmez"(24) hükmü kayıtlıdır.
İbn-i Abidin, sahurla ilgili olarak şunları kaydetmektedir: "Sahur'un delili, Ebû Dâvud'dan maada Hadis imamlarının Hz. Enes (ra)'den rivayet ettikleri hadistir. Resûlullah (sav): "Sahura kalkın, çünkü sahurda bereket vardır" buyurdu. Buradaki bereket'den murad; ertesi günün orucuna kuvvet kazanmak veya sevabın ziyadeliği olduğu söylenmiştir. Sahur; seher vaktinde yenilen yemektir. Bu gecenin son altıda birindedir. Bahır sahibi diyor ki; "Ulemânın sözlerinde bu sünnetin sadece su ile hâsıl olacağını açık olarak görmedim. Ama hadisin zahiri bunu ifade ediyor. Hadis, İmam-ı Ahmed (rh.a)'in rivayet ettiği: "Sahurun hepsi berekettir. Onu bırakmayın!.. Velev ki biriniz bir yudum su olsun içsin. Çünkü sahura kalkanlara Allah (cc) ve Melekleri salat eylerler" Hadis-i Şerifi'dir.(25)
(19) İmam-ı Serahsi - El Mebsut - Beyrut:
ty, C: 3, Sh: 54.
(20) İmam-ı Merginani - El Hidaye şerhû
Bidayetü'l Mübtedi - Kahire: 1965, C: 1, Sh: 122. Ayrıca İbn-i Hümam - A.g.e. C:
2, Sh: 61-62, Şeyh Nizamüddin ve heyet - A.g.e. C: 1, Sh: 194. Şeyh Abdülgani El
Meydani - El Lübab fi şerhi'l Kitab - Beyrut: 1400, C: 1, Sh: 164-165.
(21) Şeyh Nizamüddin ve heyet - A.g.e. C:
1, Sh: 194.
(22) Abdi'l Latifi'z Zebidi - Sahih-i
Buhari Muhtasarı, Tecrid-i Sarih Tercemesi ve Şerhi - Ankara: 1974 (3 Bsm), C:
6, Sh: 2169, Had. No: 913.
(23) İmam-ı Merginani - El Hidaye şerhû
Bidayetü'l Mübtedi - Kahire: 1965, C: 1, Sh: 129-130. (Not: Son yıllarda bazı
çevreler "- Güneş doğmadan az önce niyet etmenin kafi geleceğini ve o saate
kadar yemek yenebileceği" iddiasına sarıldılar. Bunun şer'i şerif'te herhangi
bir delili mevcud değildir.)
(24) Şeyh Nizamüddin ve heyet - El
Feteva-ı Hindiyye - Beyrut: 1400, C: 1, Sh: 195.
(25) İbn-i Abidin - Reddü'l Muhtar Ale'd Dürri'l Muhtar - İst: 1983, C: 4, Sh: 333.